Önemli tıbbi uyarı
Uzun süredir ve düzenli çok içen biri alkolü birden bırakmamalıdır. Alkol yoksunluğu nöbet ve "deliryum tremens" gibi hayati tehlike yaratan durumlara yol açabilir. Bırakmadan önce mutlaka bir hekime, AMATEM'e ya da acil servise başvurun; güvenli bırakma (detoks) tıbbi gözetimle ve ilaçla yapılır.
Alkol Bağımlılığı nedir?
Alkol bağımlılığı (tıbbi adıyla alkol kullanım bozukluğu), kişinin alkolü ne zaman, ne kadar ve nasıl içeceği üzerindeki kontrolünü kaybetmesidir. Sağlığa, işe, ilişkilere zarar verdiği hâlde içme sürer.
Bu bir irade zayıflığı ya da ahlak sorunu değil, beyindeki ödül, stres ve karar verme sistemlerini etkileyen tıbbi bir durumdur. Genetik yatkınlık, erken yaşta başlama, stres, travma ve eşlik eden depresyon ya da kaygı riski artırır.
Alkol kullanımı hafiften ağıra uzanan bir yelpazedir. Her içen bağımlı değildir; ancak "riskli içme" fark edilmeden bağımlılığa dönüşebilir. Erken fark etmek, iyileşmeyi kolaylaştırır.
Belirtiler
Kişinin kendisinde
- Planladığından daha fazla ya da daha uzun süre içmek
- Azaltmak ya da bırakmak isteyip başaramamak
- İçmek, alkol bulmak ve etkisinden kurtulmak için çok zaman harcamak
- Güçlü içme isteği (aşerme) duymak
- İş, okul ya da ev sorumluluklarını aksatmak
- İlişkilerde sorun çıkmasına rağmen içmeyi sürdürmek
- Eskiden keyif alınan etkinlikleri bırakmak
- Tehlikeli durumlarda (araç kullanırken vb.) içmek
- Sağlık sorunlarına rağmen içmeye devam etmek
- Aynı etki için daha fazla içmek gerekmesi (tolerans)
- İçmeyince titreme, terleme, huzursuzluk, uykusuzluk gibi yoksunluk belirtileri yaşamak
Dışarıdan fark edilebilenler
- Sabah içmeye başlamak ya da "ayılmak için" içmek
- Alkolü saklamak, gizli içmek, içtiği miktarı küçümsemek
- Ağızda sürekli nane, sakız ya da parfümle koku kapatma
- Sık hafıza boşlukları ("dün geceyi hatırlamıyorum")
- Ani öfke patlamaları, duygu dalgalanmaları
- Yüzde kızarıklık, el titremesi, kilo değişimi
- Maddi zorluklar, işte uyarılar, trafik cezaları
Tek bir belirti bağımlılık anlamına gelmez. Birden fazla belirti bir arada ve uzun süredir varsa bir uzmana danışmak iyi olur.
Etkileri
Beden
- Karaciğer yağlanması, alkolik hepatit ve siroz
- Pankreatit, mide kanaması ve reflü
- Yüksek tansiyon, kalp ritim bozuklukları ve kalp kası hasarı
- Ağız, boğaz, yemek borusu, karaciğer, bağırsak ve meme kanseri riskinde artış
- B1 vitamini eksikliğine bağlı sinir ve beyin hasarı (Wernicke-Korsakoff)
- Düşmeler, kazalar ve yaralanmalar
Ruh sağlığı
- Depresyon ve kaygının ağırlaşması; alkol kısa vadede rahatlatıp uzun vadede kötüleştirir
- Uyku bozukluğu
- Bellek ve dikkat sorunları
- İntihar düşüncesi ve davranışı riskinde belirgin artış
Aile ve sosyal yaşam
- Aile içi çatışma, güven kaybı ve şiddet riski
- Çocuklarda kaygı, utanç ve güvensizlik duyguları
- İş kaybı, maddi sıkıntılar ve hukuki sorunlar
Yoksunluk belirtileri
Yoksunluk belirtileri genellikle son içkiden 6–24 saat sonra başlar, 2–3. günlerde en yoğun hâle gelir ve çoğunlukla bir hafta içinde azalır. Ağır vakalarda tıbbi tedavi şarttır.
Bırakma yolunda adımlar
- 1
Durumunu dürüstçe değerlendir
AUDIT testiyle içme düzeyini gör. Bir hafta boyunca ne zaman, nerede, kiminle ve ne kadar içtiğini not et.
- 2
Bir hekimle konuş
Düzenli çok içiyorsan bırakmadan önce mutlaka değerlendirilmelisin. Aile hekimin, bir psikiyatrist ya da AMATEM ilk adım için uygun yerlerdir.
- 3
Tarih belirle ve evdeki alkolü kaldır
Bırakma gününü belirle, yakınlarına söyle. Evde, arabada ve iş yerinde alkol bulundurma.
- 4
Tetikleyicilerini tanı
Belirli arkadaşlar, mekânlar, saatler (iş çıkışı), duygular (yalnızlık, öfke) içme isteğini artırır. Her biri için bir B planı hazırla.
- 5
Akşamlarını yeniden planla
İçki saatini spor, yürüyüş, yemek yapmak ya da bir uğraşla doldur. Alkolsüz içecekler bulundur.
- 6
Destek al
Terapi, destek grupları (ör. Adsız Alkolikler) ve yakınlarının desteği başarı şansını katlar. Yalnız mücadele etmek zorunda değilsin.
Tedavi seçenekleri
- Tıbbi gözetimde arınma (detoks): yoksunluk belirtileri ilaçla güvenli şekilde yönetilir, B1 vitamini desteği verilir.
- İlaç tedavileri: içme isteğini azaltan ya da tekrar içmeyi önlemeye yardım eden, hekim tarafından düzenlenen ilaçlar vardır.
- Psikoterapi: bilişsel davranışçı terapi (BDT), motivasyonel görüşme ve nüks önleme çalışmaları.
- Ayaktan ya da yatarak tedavi: AMATEM'ler ve psikiyatri klinikleri ihtiyaca göre her iki seçeneği sunar.
- Eşlik eden depresyon, kaygı ya da uyku sorunlarının birlikte tedavisi.
- Destek grupları ve aile katılımı: iyileşmenin sürmesini kolaylaştırır.
Aileler ve yakınlar için
- Ayık olduğu, sakin bir anda konuşun; sarhoşken yapılan konuşmalar çoğunlukla kavgayla biter.
- Suçlamak yerine gözlemlerinizi ve duygularınızı anlatın: "Dün gece eve geç geldiğinde çok korktum."
- Alkolü saklamak, dökmek ya da kontrol etmek uzun vadede işe yaramaz ve çatışmayı artırır.
- Onun yerine bahane uydurmak, işine telefon açmak, borcunu kapatmak gibi davranışlar içmenin sonuçlarını görmesini engeller.
- Ani bırakmanın tehlikeli olabileceğini unutmayın; tedaviye yönlendirirken hekim desteği isteyin.
- Kendi destek ihtiyacınızı ihmal etmeyin: Al-Anon gibi aile grupları ve bireysel danışmanlık size iyi gelir.
Yanlış bilinenler
YANLIŞSadece her gün içenler alkol bağımlısıdır.
DOĞRUHafta sonu aşırı içme (tek seferde çok içme) de bağımlılık belirtisi olabilir. Önemli olan sıklıktan çok kontrol kaybı ve zarardır.
YANLIŞBira ya da şarap sert içki kadar zararlı değildir.
DOĞRUBir kutu bira, bir kadeh şarap ve bir tek rakı yaklaşık aynı miktarda saf alkol içerir. Zarar içeceğin türüne değil, toplam alkole bağlıdır.
YANLIŞKahve, soğuk duş ya da kusmak ayıltır.
DOĞRUKaraciğer alkolü saatte yaklaşık bir standart içki hızında işler; bunu hızlandıran bir yöntem yoktur. Kahve yalnızca "uyanık sarhoş" yapar ve risk algısını düşürür.
YANLIŞAlkol uykuya yardımcı olur.
DOĞRUAlkol uykuya dalmayı kolaylaştırsa da uyku kalitesini bozar, gece uyanmalarına ve sabah yorgunluğuna yol açar.
YANLIŞİradesi güçlü olan bırakır.
DOĞRUBağımlılık beyin işlevlerini değiştiren bir durumdur. Bırakmak irade kadar doğru tedavi ve destek gerektirir.
Sık sorulan sorular
Alkol bağımlılığı tedavi edilebilir mi?
Evet. Tıbbi arınma, ilaç tedavileri, psikoterapi ve destek gruplarıyla pek çok kişi uzun süreli ayıklığa ulaşır. Tedavi ne kadar erken başlarsa sonuç o kadar iyi olur.
Alkolü birden bırakmak tehlikeli mi?
Uzun süredir ve düzenli çok içenlerde evet. Nöbet ve deliryum tremens gibi hayati tehlikeli yoksunluk tabloları görülebilir. Bırakmadan önce bir hekime başvurulmalıdır.
AMATEM'e nasıl başvurulur?
MHRS üzerinden (182, internet sitesi ya da mobil uygulama) AMATEM polikliniğine randevu alabilir ya da doğrudan hastanenin polikliniğine başvurabilirsiniz. Tedavi gizlilik ilkesiyle yürütülür.
Ne kadar alkol "güvenli"dir?
Sağlık açısından tamamen risksiz bir alkol miktarı yoktur. Azaltmak her zaman riski düşürür; hamilelikte, araç kullanırken ve bazı ilaçlarla birlikte hiç içilmemelidir.
Yakınım tedaviyi reddediyor, ne yapabilirim?
Zorlamak yerine iletişim tarzınızı değiştirmek (CRAFT yaklaşımı) kişinin tedaviyi kabul etme olasılığını artırır. Aile rehberlerimize göz atın ve kendiniz için de destek alın.
