Bağımlılık neden olur? Genetik mi, karakter mi, çevre mi? Yanıt: hepsi. Biyopsikososyal model, bağımlılığı biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerin birlikte oluşturduğu bir durum olarak ele alır. Bu kısa videoda bu bağımlılık modelini ve bağımlılık tedavisinin nasıl olması gerektiğini bu model çerçevesinde değerlendiriyoruz.

Biyopsikososyal model nedir?

Biyopsikososyal model, sağlık ve hastalığı tek bir nedene indirgemek yerine üç boyutun etkileşimiyle açıklar:

• Biyolojik boyut: Genetik yatkınlık, beynin ödül sistemi, maddenin vücut üzerindeki etkileri, yoksunluk ve eşlik eden tıbbi hastalıklar.
• Psikolojik boyut: Stresle baş etme biçimleri, düşünce kalıpları, duygular, travmalar, depresyon ve kaygı gibi ruhsal durumlar.
• Sosyal boyut: Aile ilişkileri, arkadaş çevresi, iş ve okul, ekonomik koşullar, maddeye erişim ve kültürel tutumlar.

Bu üç boyut birbirini besler. Örneğin işsizlik (sosyal) stres yaratır (psikolojik), stres madde isteğini artırır ve beyindeki değişiklikler (biyolojik) kullanımı sürdürür.

Bağımlılık tedavisi nasıl olmalı?

Bağımlılık üç boyutlu bir sorun olduğu için tedavi de üç boyutu birlikte ele almalıdır:

1. Biyolojik tedavi: Gerektiğinde tıbbi gözetimde arınma (detoks), yoksunluğun güvenle yönetimi, isteği azaltan ilaçlar ve eşlik eden hastalıkların tedavisi.
2. Psikolojik tedavi: Bilişsel davranışçı terapi, motivasyonel görüşme, nüks önleme, stres ve duygu yönetimi becerileri.
3. Sosyal destek: Aile katılımı, destek grupları, iş ve eğitim hayatına dönüş, maddesiz sosyal çevre ve gerekirse sosyal hizmet desteği.

Yalnızca ilaçla, yalnızca terapiyle ya da yalnızca "çevre değiştirerek" yürütülen tedaviler genellikle eksik kalır.

Tedavi kişiye özel olmalı mı?

Evet. Aynı maddeyi kullanan iki kişinin hikâyesi, ihtiyaçları ve hedefleri çok farklı olabilir. Biyopsikososyal model, tedavinin kişiye özel planlanmasını sağlar: Bir kişi için öncelik yoksunluğun tıbbi yönetimi iken, bir başkası için yalnızlık ve işsizlikle baş etmek olabilir.

Tedavi için nereye başvurulur?

Türkiye'de AMATEM, ÇEMATEM, YEDAM, sigara bırakma poliklinikleri ve psikiyatri poliklinikleri bu bütüncül yaklaşımı farklı ölçülerde sunar. Başvuru adımlarını tedaviye nasıl başlanır? rehberimizde bulabilirsiniz. Değişime hazır olup olmadığınızı düşünmek için değişim evreleri rehberimize göz atabilirsiniz.

Bilimsel bir kaynak olarak ABD Ulusal Madde Bağımlılığı Enstitüsü'nün bağımlılık bilimi kitapçığı, etkili tedavinin birden fazla boyutu ele alması gerektiğini vurgular.

Bağımlılıkta neden tek başına ilaç tedavisi yeterli değildir?

İlaç tedavileri, bağımlılığın özellikle biyolojik boyutunda çok değerlidir: yoksunluğu güvenle yönetir, isteği azaltır ve eşlik eden ruhsal sorunları tedavi eder. Ancak bağımlılığın psikolojik ve sosyal boyutları ilaçla çözülmez. Kişinin stresle baş etme biçimleri, düşünce kalıpları, ilişkileri ve yaşam koşulları değişmediğinde nüks riski yüksek kalır.

Aynı şekilde, yalnızca terapiyle yürütülen bir tedavide de ağır yoksunluk ya da yoğun istek gibi biyolojik zorluklar göz ardı edilirse süreç zorlaşır. Bu yüzden en iyi sonuçlar, üç boyutun birlikte ele alındığı tedavilerde elde edilir.

Bağımlılık tedavisinde sosyal desteğin rolü nedir?

Sosyal destek, iyileşmenin en güçlü koruyucu etkenlerinden biridir. Aile desteği, maddesiz bir arkadaş çevresi, destek grupları, iş ya da eğitim hayatına dönüş ve anlamlı uğraşlar, kişinin bağımlılık yerine koyabileceği yeni ödül kaynakları oluşturur. Yalnızlık ise nüksün en sık tetikleyicilerinden biridir.

Akran destek grupları hakkında bilgi almak için topluluk ve destek grupları sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sonuç

Bağımlılık; beden, zihin ve çevrenin birlikte rol oynadığı bir hastalıktır. Etkili bir tedavi de bu üç boyutu birlikte ele almalıdır. Kendi durumunuzu görmek için öz-değerlendirme testlerimizi yapabilir, Aile Merkezi rehberlerini yakınlarınızla paylaşabilirsiniz. YEDAM 115 tüm bağımlılık türleri için ücretsiz ve gizli destek sunar.